Grote Kerk te Hoorn

Hergebruik van kerken (1983)

J.M. Baltus

Als een kerkgebouw om welke reden dan ook niet meer in aanmerking komt voor de religieuze eredienst, is deze vraag van belang: wat moet er met het gebouw gebeuren? Kerken zijn altijd ontmoetingsruimten geweest voor mensen. Ze kwamen er omwille van hun geloof, maar ook om contact met elkaar te hebben. In het verleden vervulde de kerk de rol van openbare ruimte; de mensen konden er elkaar spreken, er kon muziek gemaakt worden, men vergaderde er; het gebouw was vroeger veel minder de plechtstatige ruimte zoals dat in onze dagen nog wel het geval is. Een kentering wat dit betreft, zien we in Hoorn bijv. in de RK Kerk aan het Grote Noord met stiltecentrum.

Als een kerk zijn oorspronkelijke functie heeft verloren, en de wens om het gebouw te behouden is er, dan zijn er een niet te noemen aantal mogelijkheden voorhanden als bestemming.

Tussen of in de nabijheid van de miljoenen woningen die Nederland telt, staan de amper vierduizend kerkgebouwen die ons land rijk is; door onze voorouders met centen en dubbeltjes en met behulp van enorme geestelijke en stoffelijke bijdragen tot stand gebracht. Sloop van een kerk betekent afbraak van gemeenschapsbezit, vernietiging van de erfenis van het culturele verleden. Een aantal nieuwe bestemmingen voor kerken passeren hieronder de revue. Soms hoeft het gebouw er nauwelijks voor te worden aangepast; soms is een verbouwing noodzakelijk.

Wat culturele activiteiten en manifestaties betreft: elke plaats kent tegenwoordig wel een kerkgebouw waarin concerten worden gegeven, waarin aan theater, aan ballet wordt gedaan, waarin tentoonstellingen worden gehouden. Een kerk kan een recreatief doeleinde op zich zijn. Een kerk biedt ruimte voor gemeenschapsdoeleinden, als buurtcentrum, als ruimte voor sociale instellingen, voor gemeentediensten, als bibliotheek, als school, om markten te herbergen, binnen en buiten, voor het winkelbedrijf, als VVV-kantoor.

Dan valt er verder te wijzen op minder op de gemeenschap gerichte bestemmingen. Zeer veel kerken in den lande zijn er met de meest gevarieerde bestemming . Bijv. als tapijthal in Blokker. Nu is het vinden van een passende bestemming geen gemakkelijke zaak; naast de financiële aspecten spelen méér omstandigheden een rol. Er moet behoefte zijn aan een nieuwe functie en het probleem is dat de behoefte niet op een bepaald moment metéén aanwezig is. Maar onjuist en verwerpelijk is het dat tijdelijk ontbreken van een actueel nut van zo'n gebouw aan te grijpen om plannen tot afbraak te rechtvaardigen. De hierboven opgesomde mogelijkheden tot hergebruik van een kerk laten zien wat voor unieke ruimte vergeleken met andere bouwwerken door een kerk aangeboden wordt.

J. M. Baltus

Literatuur:
W. Kramer: Land zonder kerken; wanneer God de huur wordt opgezegd; Plan, 1976-10; p. 19-56.
Regn. Steensma: Kerken, wat doe je er mee; Baarn, 1981, 128 blz., 164 afb.