Hoorn en het binnenwater

Slot - Pagina 24

In dit artikel zijn aan de hand van bestaande publicaties enkele fysisch-geografische aspecten van Hoorn en het omliggende deel van west-Friesland behandeld. Als leidraad is de Kroniek van Hoorn door Velius gebruikt. Speciale aandacht is gewijd aan (a) de veenbedekking van West-Friesland en de natuurlijke waterhuishouding van het veen, (b) de betekenis van 'de Tocht' voor resp. de afwatering van het achterland van Hoorn, met name de Oosterpolder, en het marktverkeer naar Hoorn, en (c) de ligging t.o.v. NAP van de oudste bewoningssporen op de lokatie van de Winston bioscoop. Het artikel kan in de volgende punten worden samengevat.

De natuurlijke afwatering van het veendek van West-Friesland verliep tot het begin van de ontginning (tussen 800 en 1000 AD) zeer waarschijnlijk niet via riviertjes, maar grotendeels diffuus ondergronds door de bovenste halve meter van het levende hoogveen.

De Tocht is waarschijnlijk een gegraven waterloop, waarlangs vermoedelijk een betrekkelijk klein gebied afwaterde op de Zuiderzee. De Tocht is van de 13e tot de 19e eeuw van grote betekenis voor Hoorn geweest als onderdeel van de route waarlangs het marktverkeer Hoorn kon bereiken.

Nieuw is de hypothese, dat in de 13e en 14e eeuw het water van de Tocht tijdens de dagelijkse vloed op de Zuiderzee, wanneer de sluis bij de Rode Steen gesloten was, werd geborgen op een terrein (poel) ter plaatse en ten oosten van het latere Kerkplein.

Na de demping van het deel van de Tocht vlak voor de Rode Steen in of kort na 1420 is het water van de Tocht langs verschillende andere routes naar de Zuiderzee geleid, vermoedelijk eerst ófwel naar een spui in het Grote Oost tussen de Schoolsteeg en de Bottelsteeg (niet aangetoond) ófwel via het Gerritsland naar een spui op de hoek van de Slapershaven (aangetoond). Later zeer waarschijnlijk vanaf het Nieuwland via de Turfhaven naar sluizen aan de west- en oostkant van de stad, resp. bij de Kuil en bij de Slapershaven/Oude Oosterpoort. Nog later, of mogelijk al vanaf 1420, werd de afwatering van de Oosterpolder buiten Hoorn om geleid naar een uitwateringspunt in de Westfriese Zeedijk aan het eind van de Holenweg. De Tocht verloor daardoor (grotendeels) zijn afwaterende functie, maar bleef bestaan als een belangrijke toegangsweg te water naar Hoorn vanuit West-Friesland.

In of rond 1579 is een deel van het stadswater gemeen gemaakt met de Zuiderzee. Hierdoor werd een scheiding noodzakelijk tussen het (zoute) stadswater en het (zoete) polderwater. Dit bracht op zijn beurt met zich mee, dat tussen het Munnickeveld en de Turfhaven een overhaal is gebouwd om schuiten uit het achterland toegang te geven tot de stad.

De lage ligging van ca. 2,5 m -NAP van de oudste bewoningssporen op de lokatie 'Winston theater' moet zeer waarschijnlijk worden toegeschreven aan inklinking (zetting) van de bodem (ondergrond) ter plaatse en niet aan een relatieve stijging van de zeespiegel van enkele meters tussen 1200 AD en heden.

Verschillende personen hebben commentaar geleverd op conceptversies van het artikel, onder wie Jan de Bruin van het Westfries Archief. Hij wees me op het belang van de Oosterpolder voor de waterstaatsgeschiedenis van Hoorn en omgeving. Uit gesprekken met hem werd me ook duidelijk, dat nog veel archiefmateriaal niet is doorzocht, dat licht zou kunnen werpen op allerlei aspecten van de waterstaatsgeschiedenis van Hoorn en West-Friesland.

Noot
Ter wille van de leesbaarheid is de spelling van een aantal citaten uit Velius enigszins gemoderniseerd. De woordvolgorde is niet gewijzigd. De gemoderniseerde citaten staan niet tussen aanhalingstekens.

Geraadpleegde literatuur

Arends, G.J. , 1994. Sluizen en stuwen. De ontwikkeling van de sluis- en stuwbouw in Nederland tot 1940. Bouwtechniek in Nederland 5. Delftse Universitaire Pers, 279 pp.
Beenakker, J., 1988. Van Rentersluze tot strijkmolen. De waterstaatsgeschiedenis en landschapsontwikkeling van de Schager- en Niedorperkoggen tot 1653. Repro Holland, Alphen aan den Rijn, 229 pp.
Bicker Caarten, A., 1990. Middeleeuwse watermolens in Hollands polderland, 1407/'08 - rondom 1500. Stichting Uitgeverij Noord-Holland, Wormerveer, 256 pp.
Boon, P., 1991. Voorland en inlagen: de Westfriese strijd tegen het buitenwater. West-Frieslands Oud en Nieuw, 58, pp. 78-113.
Borger, G.J., 1975. De Veenhoop. Historisch-geografisch proefschrift, Universiteit van Amsterdam, 242 pp.
Borger, G.J., 1978. De oudste topografie van Hoorn: de wording van een stad. West-Frieslands Oud en Nieuw, 45, pp. 7-19.
Borger, G.J. en Bruines, S., 1994. Binnewaeters gewelt. 450 jaar boezembeheer in Hollands Noorderkwartier. Hoogheemraadschap Uitwaterende Sluizen in Hollands Noorderkwartier, Edam, 176 pp. + losse kaart.
Boschma-Aarnoudse, C., 1998. Het Sint Jans Gasthuis te Hoorn. Bouwhistorische Reeks Hoorn, deel 8, Publicatiestichting Bas Baltus, Hoorn, 272 pp.
Boschma-Aarnoudse, C., 2001. Het Statenlogement in Hoorn. Bouwhistorische Reeks Hoorn, deel 10, Publicatiestichting Bas Baltus, Hoorn, 344 pp.
Bouwens, A.P., 1985. Midden West-Friesland. Een waterstaatkundige erfenis uit de Middeleeuwen. West-Frieslands Oud en Nieuw, 52, pp. 74-89.
Danner, H.S., Lambooij, H., Streefkerk, C. , 1994. Die water keert. 800 jaar regionale dijkzorg in Hollands Noorderkwartier. Uitgave Hoogheemraadschap van Uitwaterende Sluizen in Hollands Noorderkwartier, Edam, en Stichting Uitgeverij Noord-Holland, Wormerveer, 170 pp.+ bijlage met kaarten.
Dekker, L.W., 1980. Westfriese polders bezaaid met middeleeuwse potscherven. De Westerkogge en Beschoot. WFON, 47, pp. 238-246.
de Bruin, J., 1997. Over Gommerkarspel en een koekoeksjong genaamd Enkhuizen. Steevast, pp. 4-19.
de Cock, J.K., 1969. Veenontginningen in West-Friesland. WFON, 36, pp. 154-171.
de Vries, G. , 1864. De zeeweringen en waterschappen van Noord-Holland. Joh. Enschedé, Haarlem, 699 pp.
Edelman, T., 1958. Oude ontginningen van de veengebieden in de Nederlandse kuststrook. Tijdschrift voor Economische en Sociale Geografie, 49, pp. 239-245.
Ente, P.J., 1963. Een bodemkartering van het tuinbouwcentrum "De Streek". Verslagen Landbouwkundige Onderzoekingen nr. 68.16. Pudoc, Wageningen, 193 pp.
Ingram, H.A.P., 1978. Soil layers in mires: function and terminology. Journal of Soil Science, Volume 29, pp. 224-227.
Koeman, C., 1970. De Drechterlandse Wijzend. West-Frieslands Oud en Nieuw, 37, pp. 99-104.
Komen, H. (2002). Droge voeten op vrije grond. De geschiedenis van West-Friesland en Kennemerland in vogelvlucht. Uitgeverij Multicom, Heerhugowaard, 223 pp.
Kwaad, F.J.P.M., 1961. Een onderzoek naar de morfogenese van midden West-Friesland. West-Frieslands Oud en Nieuw, Jaarboek nr. 28 van het Historisch Genootschap Oud West-Friesland, pp. 1-50.
Kwaad, F.J.P.M., 2002. Het ontstaan van West-Friesland. Internet-website.
Ligtendag, W.A., 1985. Midden West-Friesland. Een topografische analyse ten behoeve van de ontginning en waterhuishouding tot 1400. Intern Verslag No. 3 , Afdeling Historisch Geografie, Universiteit van Amsterdam, 89 pp.
Muller, A. (redactie), 2002. Hoorn en de zee. Publicatiestichting Bas Baltus, Hoorn, 304 pp.
Noordeloos, P. en Morsink, Joh., 1946. Geschiedenis van den polder Het Grootslag. Kinheim Uitgeverij, Heiloo, 219 pp.
Overbeck, F., 1975. Botanisch-geologische Moorkunde unter besonderer Berücksichtigung der Moore NW-Deutschlands als Quellen der Vegetations-, Klima- und Siedlungsgeschichte, Neumünster.
Pons, L.J. en Wiggers, A.J., 1959-1960. De Holocene wordingsgeschiedenis van Noord-Holland en het Zuiderzeegebied. Deel I en II. Tijdschrift Koninklijk Nederlands Aardrijkskundig Genootschap, 76 (pp. 104-152), 77 (pp. 3-57).
Rappol, M. en Soonius, C.M. (redactie) (1994). In de bodem van Noord-Holland. Lingua Terrae, Amsterdam, 285 pp.
Ruyterman, C., 1967. De Wijzend door de Vier Noorder Koggen. West-Frieslands Oud en Nieuw, 34, pp. 109-113.
Saaltink, H.W., 1980. Hoorn in kaart. Vier eeuwen Hoornse stadsplattegronden. Uitgave Stichting de Hoofdtoren, 152 pp.
Saaltink, H.W. (inleiding en annotaties), 1992. Vervolg op de Chronyk der Stad Hoorn van de heer Dr. T. Velius. De boeiende jaren tussen 1630 en 1799. Geschreven door een onbekende auteur. Uitgave van de Vereniging Oud-Hoorn, 299 pp.
Schilstra, J.J., 1974. In de ban van de dijk. De Westfriese Omringdijk. Uitgeversmaatschappij West-Friesland, Hoorn, 192 pp.
van de Ven, G.P. (redactie),1993. Leefbaar laagland. Geschiedenis van de waterbeheersing en landaanwinning in Nederland. Uitgeverij Matrijs, Utrecht, 303 pp.
van de Walle-van der Woude, T., 1996. Een gouden vondst op een akker bij Schellinkhout. West-Frieslands Oud en Nieuw, 63, pp. 120-126.
van de Walle-van der Woude, T., 2002. Een middeleeuwse woonterp onder de Winston bioscoop. Opgravingsbulletin van de Gemeentelijke Archeologische Dienst Hoorn, nr. 1, 15 pp.
van der Knaap, J.P.H. en Veerkamp, L.M.W., 1996. Uit de schemer van Hoorns verleden. De jaren 1300-1536. Hoorns Historische Reeks Nr. 2, Uitgave Vereniging Oud-Hoorn, 304 pp.
van der Schaaf, S., 1999. Analysis of the hydrology of raised bogs in the Irish Midlands. A case study of Raheenmore Bog and Clara Bog. Proefschrift Landbouwuniversiteit Wageningen, 375 pp.
van Seters, T.E. and Price, J. S., 2002, Towards a conceptual model of hydrological change on an abandoned cutover bog, Quebec. Hydrological Processes, 16, pp. 1965-1981.
van Tartwijk, B., 2002. Ontwikkeling van de Hoornse haven in de loop der eeuwen. In: Muller, A. (redactie), Hoorn en de zee. Publicatiestichting Bas Baltus, Hoorn, pp. 13-52.
Velius, Theodorus, 1740. Chronyk van Hoorn. Vierde druk, met Aantekeningen door Sebastiaan Centen. Jacob Duyn, Hoorn.
Visscher, J., Veenvorming. Noorduijn, 115 pp.
Woltering, P.J., 1985. Prehistorie en Romeinse Tijd in West-Friesland. West-Frieslands Oud en Nieuw, 52, pp. 199-232.
Wiersma, P., 1981. De Grote Kerk van Hoorn. Bulletin Koninklijke Nederlandse Oudheidkundige Bond, jaargang 80, nr. 4, pp. 169-232.
Zagwijn, W.H., 1991. Nederland in het Holoceen. Rijks Geologische Dienst, Haarlem, Sdu Den Haag, 46 pp.